શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્યજીનું દિવ્ય ચરિત્ર

શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્ય મહાપ્રભુજી નું પ્રાકટ્ય ભારતના ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસની એક અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટના માનવામાં આવે છે. તેમણે ભારતીય તત્ત્વચિંતનને સમન્વયાત્મક દૃષ્ટિ આપી, વૈષ્ણવ ભક્તિને નવી ઊંચાઈ આપી અને “શુદ્ધાદ્વૈત બ્રહ્મવાદ” દ્વારા પુષ્ટિમાર્ગની સ્થાપના કરી.

વંશ અને અવતારની પૃષ્ઠભૂમિ

શ્રી વલ્લભાચાર્યજીના પૂર્વજો આંધ્રપ્રદેશના કાંકરવાડ પ્રદેશમાં વસતા હતા. તેઓ વિષ્ણુસ્વામી સંપ્રદાયના અનુયાયી અને ગોપાલકૃષ્ણના ઉપાસક હતા. તેમના કુટુંબમાં પેઢીઓથી વૈદિક સોમયજ્ઞોની પરંપરા ચાલી આવતી હતી.

શ્રી યજ્ઞનારાયણ ભટ્ટને ભગવાનનો આશીર્વાદ મળ્યો હતો કે:

“જ્યારે તમારા વંશમાં એકસો સોમયજ્ઞ પૂર્ણ થશે ત્યારે હું તમારા કુટુંબમાં અવતાર ધારણ કરીશ.”

પાંચ પેઢીઓ સુધી આ પરંપરા ચાલુ રહી અને અંતે શ્રી લક્ષ્મણ ભટ્ટ દ્વારા સોમયજ્ઞોની સંખ્યા પૂર્ણ થઈ. ત્યારબાદ દિવ્ય અવતારરૂપે શ્રી વલ્લભાચાર્યજીનું પ્રાકટ્ય થયું.

ચંપારણ્યમાં અલૌકિક પ્રાકટ્ય

કાશીમાં મુસ્લિમ આક્રમણનો ભય ફેલાતા શ્રી લક્ષ્મણ ભટ્ટ પોતાની ગર્ભવતી પત્ની ઇલ્લમ્માગારૂ સાથે દક્ષિણ તરફ નીકળ્યા. લાંબી અને કષ્ટદાયક યાત્રા દરમિયાન વૈશાખ વદ એકાદશી, સંવત ૧૫૩૫ના દિવસે ચંપારણ્યમાં શમી વૃક્ષ નીચે સમય પહેલાં પ્રસવ થયો.

નવજાત બાળકમાં કોઈ ચેતનાના લક્ષણો ન દેખાતા તેને મૃત માની વૃક્ષના કોઠામાં મૂકવામાં આવ્યું. પરંતુ રાત્રે શ્રી લક્ષ્મણ ભટ્ટને સ્વપ્નમાં ભગવાને દર્શન આપી કહ્યું:

“જે બાળકને તમે મૃત માનીને છોડ્યો છે, તે તો હું સ્વયં તમારા ઘરમાં પધાર્યો છું.”

દંપતી તરત પાછા આવ્યા અને જોયું કે બાળકની આસપાસ અગ્નિનો દિવ્ય ઘેરો હતો. માતા ઇલ્લમ્માગારૂએ બાળકને ઉઠાવી હૃદયથી લગાવ્યો. આ રીતે શ્રી વલ્લભાચાર્યજીનું અલૌકિક પ્રાકટ્ય થયું.

બાળપણની દિવ્ય પ્રતિભા

બાળ્યાવસ્થાથી જ શ્રી વલ્લભાચાર્યજીમાં અસાધારણ તેજ અને જ્ઞાનના લક્ષણો દેખાતા હતા. અન્નપ્રાશન સમયે અનેક વસ્તુઓમાંથી તેમણે પુસ્તક પસંદ કર્યું, જેને જોઈ સૌએ અનુમાન કર્યું કે આ બાળક મહાન વિદ્વાન બનશે.

બાળપણમાં તેઓ અન્ય બાળકોને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની લીલાઓ સંભળાવતા અને સૌ ભાવવિભોર થઈ જતા. ખાસ કરીને રાસલીલાના ચિત્રો તેમને અત્યંત પ્રિય હતા. આગળ જતાં તેમણે પોતાની પ્રસિદ્ધ “સુબોધિની” ટીકામાં રાસલીલાના ગૂઢ રહસ્યો સમજાવ્યા.

અદ્વિતીય શિક્ષણ અને જ્ઞાન

આઠ વર્ષની વયે યજ્ઞોપવિત સંસ્કાર પછી તેમણે:

વ્યાકરણ

વેદ-વેદાંત

ન્યાય

સાંખ્ય

યોગ

પૂર્વમીમાંસા

ગીતા

ભાગવત

વિવિધ આચાર્યોના દર્શનો

નો ગહન અભ્યાસ કર્યો.

માત્ર ૧૧ વર્ષની ઉંમરે તેમના પિતાનું અવસાન થયું. ત્યારબાદ તેમણે માતાજી સાથે સમગ્ર ભારતની યાત્રા આરંભી.

ભારતભરની દિગ્વિજય યાત્રાઓ

શ્રી વલ્લભાચાર્યજીએ ત્રણ વખત સમગ્ર ભારતની નંગા પગે યાત્રા કરી. તેઓ બ્રહ્મચારી વેશમાં રહેતા:

યજ્ઞોપવિત

દંડ

કમંડલુ

તુલસીમાળા

તિલક

જટાધારી સ્વરૂપ

સાથે રાખતા.

આ યાત્રાઓ “શ્રીવલ્લભ દિગ્વિજય” તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

જગન્નાથ પુરીનો પ્રસંગ

જગન્નાથ પુરીમાં વિદ્વાનોની મહાસભામાં ચાર પ્રશ્નો ચર્ચાઈ રહ્યા હતા:

મુખ્ય શાસ્ત્ર કયું?

મુખ્ય દેવ કોણ?

મુખ્ય મંત્ર કયો?

મુખ્ય કર્મ શું?

શ્રી વલ્લભાચાર્યજીએ ઉત્તર આપ્યો:

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા જ મુખ્ય શાસ્ત્ર છે,

શ્રીકૃષ્ણ જ પરમ દેવ છે,

તેમના નામ જ પરમ મંત્ર છે,

અને તેમની સેવા જ પરમ કર્મ છે।

આ નિર્ણયની પુષ્ટિ માટે ભગવાન જગન્નાથજીના મંદિરમાં કાગળ મૂકાયો અને બાદમાં તેમાં દિવ્ય રીતે આ શ્લોક લખાયેલો જોવા મળ્યો:

“એકં શાસ્ત્રં દેવકીપુત્ર ગીતમ્,

એકો દેવો દેવકીપુત્ર એવ।

મંત્રોપ્યેકસ્તસ્ય નામાનિ યાનિ,

કર્માપ્યેકં તસ્ય દેવસ્ય સેવા॥”

વિજયનગરમાં શાસ્ત્રવિજય

વિજયનગરમાં દ્વૈતવાદ અને અદ્વૈતવાદ વચ્ચે વિશાળ શાસ્ત્રાર્થ ચાલી રહ્યો હતો. શ્રી વલ્લભાચાર્યજીએ વેદ, ગીતા, બ્રહ્મસૂત્ર અને ભાગવતના આધાર પર શુદ્ધાદ્વૈત બ્રહ્મવાદ સિદ્ધ કર્યો.

તેમને વિજયી જાહેર કરીને કનકાભિષેક કરવામાં આવ્યો, પરંતુ તેમણે સોનાનું દાન સ્વીકાર્યું નહીં અને તે વિદ્વાનોમાં વહેંચી દીધું.

વિઠ્ઠલનાથજીની આજ્ઞા અને ગૃહસ્થાશ્રમ

પંઢરપુરમાં ભગવાન વિઠ્ઠલનાથજીએ સ્વપ્નમાં આજ્ઞા આપી કે:

“ગૃહસ્થ બનીને ધર્મપ્રચાર કરવો વધુ શ્રેષ્ઠ રહેશે।”

આથી તેમણે મહાલક્ષ્મીજી સાથે વિવાહ સ્વીકાર્યો.

બ્રહ્મસંબંધનો આરંભ

ગોકુલના ગોવિંદઘાટ પર શ્રાવણ સુદ એકાદશીની મધ્યરાત્રિએ શ્રી ગોવર્ધનધરે પ્રત્યક્ષ દર્શન આપી આજ્ઞા કરી:

“જીવોને બ્રહ્મસંબંધ આપો. તેનાથી તેમના બધા દોષો દૂર થશે.”

આ ઘટના પુષ્ટિમાર્ગમાં બ્રહ્મસંબંધ દીક્ષાનો આરંભ બની.

શ્રીનાથજી સાથે દિવ્ય મિલન

આણ્યોર ગામે સદ્દૂ પાંડેના ઘરે રહેતા સમયે તેમણે નરો દ્વારા ભગવાનને દૂધ અર્પણ થતું જોયું અને સમજ્યા કે દેવદમન શ્રી ગોવર્ધનધર અહીં પ્રગટ છે.

ગિરિરાજ પર પહોંચતાં ભગવાન શ્રીનાથજીએ સ્વયં આગળ આવી તેમને આલિંગન આપ્યું. ત્યારબાદ શ્રી મહાપ્રભુજીએ શ્રીનાથજી માટે સેવા-પદ્ધતિ સ્થાપિત કરી.

બ્રજયાત્રા અને ધાર્મિક જાગૃતિ

મુસ્લિમ શાસનકાળમાં બ્રજમાં અનેક ધાર્મિક પ્રતિબંધો હતા. શ્રી મહાપ્રભુજીએ દિલ્હીમાંથી રાજકીય અનુમતિ મેળવી બ્રજયાત્રા યોજી. આથી હિંદુ સમાજમાં નવા આત્મબળ અને ધાર્મિક જાગૃતિનો ઉદ્ભવ થયો.

અંતિમ લીલા અને આસુર વ્યામોહ

અંતિમ સમયમાં તેમણે સંન્યાસ સ્વીકારી કાશીના હનુમાનઘાટ પર નિવાસ કર્યો. પોતાના પુત્રો અને શિષ્યોને પ્રસિદ્ધ “શિક્ષાશ્લોક” દ્વારા અંતિમ ઉપદેશ આપ્યો:

“ભગવાનને ભૂલીને સંસાર તરફ વળશો તો સમય તમને ગ્રસી જશે. શ્રીકૃષ્ણ જ આપણા સર્વસ્વ છે.”

આષાઢ સુદ ત્રીજ, સંવત ૧૫૮૭ના દિવસે ગંગાજીમાં પ્રવેશ કરીને તેઓ અંતર્ધાન થયા. ભક્તોએ એક દિવ્ય તેજપુંજ આકાશમાં વિલીન થતો જોયો.

પુષ્ટિમાર્ગમાં આ પ્રસંગ “આસુર વ્યામોહ લીલા” તરીકે ઓળખાય છે.

શ્રી મહાપ્રભુજીનું જીવન, સાહિત્ય, શુદ્ધાદ્વૈત દર્શન અને પુષ્ટિમાર્ગ આજે પણ લાખો ભક્તોને આધ્યાત્મિક પ્રકાશ અને પ્રેરણા આપે છે.