Gokuldham Blog
શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્યજીનો દાર્શનિક સિદ્ધાંત – શુદ્ધાદ્વૈત બ્રહ્મવાદ
શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્ય મહાપ્રભુજી દ્વારા પ્રતિપાદિત દાર્શનિક સિદ્ધાંત “શુદ્ધાદ્વૈત બ્રહ્મવાદ” તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. આ સિદ્ધાંત શ્રી શંકરાચાર્યના કેવલાદ્વૈત, શ્રી રામાનુજાચાર્યના વિશિષ્ટાદ્વૈત વગેરે દર્શનોથી અલગ અને અનોખો છે. “શુદ્ધાદ્વૈત”નો અર્થ છે: બ્રહ્મ શુદ્ધ છે, જીવ શુદ્ધ છે, જગત પણ શુદ્ધ છે, અને આ બધું બ્રહ્મથી અભિન્ન છે। શ્રી મહાપ્રભુજીના મત અનુસાર બ્રહ્મ, જીવ અને જગત માયિક કે મિથ્યા નથી, પરંતુ સત્ય અને પરમાત્મારૂપ છે. બ્રહ્મવાદનો આધાર શ્રી વલ્લભાચાર્યજીએ પોતાના દર્શન માટે ચાર મુખ્ય પ્રમાણોને સ્વીકાર્યા: વેદ ભગવદ્ ગીતા બ્રહ્મસૂત્ર શ્રીમદ્ ભાગવત તેમના અનુસાર: “આ ચારેયના અનુકૂળ જે સિદ્ધાંત હોય તે જ સાચો અને પ્રમાણિક છે.” તેઓ કહે છે: “આ સર્વ બ્રહ્મ જ છે. વેદોનો સચ્ચો અર્થ બ્રહ્મવાદમાં જ સમાયેલો છે.” બ્રહ્મનું સ્વરૂપ શ્રી વલ્લભાચાર્યજીના મત અનુસાર બ્રહ્મ: સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ છે, સર્વવ્યાપક છે, સર્વશક્તિમાન છે, સદાય આનંદમય છે। સચ્ચિદાનંદનો અર્થ સત્ → જે સદાય અસ્તિત્વ ધરાવે ચિત્ → ચૈતન્ય અને જ્ઞાનમય આનંદ → અપરિમિત દિવ્ય આનંદ બ્રહ્મ નિરાકાર નથી પરંતુ સકાર છે. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પરબ્રહ્મ છે અને તેમના અંગો પણ આનંદમય અને દિવ્ય છે. પરબ્રહ્મ શ્રીકૃષ્ણ શ્રી વલ્લભાચાર્યજી અનુસાર: “શ્રીકૃષ્ણ જ પૂર્ણ પુરુષોત્તમ પરબ્રહ્મ છે।” તેઓ: રસસ્વરૂપ છે, પરમાનંદમય છે, નિત્ય લીલાવિહારી છે, અને તમામ દિવ્ય ગુણોના આધાર છે। અક્ષર બ્રહ્મ અને અંતર્યામી પરબ્રહ્મના બે અન્ય સ્વરૂપ છે: અક્ષર બ્રહ્મ અંતર્યામી અક્ષર બ્રહ્મ સૃષ્ટિનું કારણરૂપ તત્ત્વ. સમગ્ર બ્રહ્માંડ તેમાં સ્થિત છે. અંતર્યામી પ્રત્યેક જીવમાં રહેલો નિયામક ભગવાનનો સ્વરૂપ. જગતનું સ્વરૂપ શ્રી વલ્લભાચાર્યજીનું મહત્વપૂર્ણ તત્ત્વ: “જગત સત્ય છે, મિથ્યા નથી।” બ્રહ્મ પોતે જ જગતરૂપે પ્રગટ થાય છે. તેથી: જગત ભગવાનનું સ્વરૂપ છે, ભગવાનથી અલગ નથી, અને બ્રહ્મનો અવિકૃત પરિણામ છે। અવિકૃત પરિણામવાદ જેમ સોનાથી આભૂષણ બને છતાં સોનું બદલાતું નથી, તેમ બ્રહ્મ જગતરૂપ બને છતાં શુદ્ધ જ રહે છે। જગત અને સંસારનો ભેદ શુદ્ધાદ્વૈત દર્શનમાં: જગત → ભગવાનની સત્ય રચના સંસાર → જીવની અહંતા અને મમતાથી સર્જાયેલ કલ્પિત બંધન અવિદ્યાગ્રસ્ત જીવ “હું” અને “મારું”ની કલ્પનાથી બંધાઈ જાય છે. જીવનું સ્વરૂપ જીવ બ્રહ્મના ચિત્ અંશથી ઉત્પન્ન થયેલો ચૈતન્ય સ્વરૂપ અણુ છે। તે: નિત્ય છે, ચેતન છે, કર્મનો કર્તા અને ભોક્તા છે। પરંતુ જીવમાં ભગવાનના છ ગુણોનો તિરોભાવ થયો હોવાથી તે બંધનમાં પડે છે: ઐશ્વર્ય વીર્ય યશ શ્રી જ્ઞાન વૈરાગ્ય પુષ્ટિજીવ પુષ્ટિમાર્ગમાં જીવના વિશેષ પ્રકારને “પુષ્ટિજીવ” કહેવાય છે। તેઓ ભગવાનના શ્રી અંગમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને ભગવાનની સેવા માટે જ જન્મે છે। પુષ્ટિજીવના પ્રકાર શુદ્ધ પુષ્ટિજીવ મિશ્ર પુષ્ટિજીવ વ્રજગોપીઓ શુદ્ધ પુષ્ટિજીવનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે। માયાનું સ્વરૂપ માયા ભગવાનની શક્તિ છે। વ્યામોહિકા માયા જીવમાં ભ્રમ પેદા કરે છે। જેમ દોરડીમાં સાપનો ભ્રમ થાય, તેમ જીવ ભગવાનરૂપ જગતને અલગ માને છે। વિદ્ય અને અવિદ્ય અવિદ્ય જીવને પોતાના સાચા સ્વરૂપથી વિમુખ કરે છે। વિદ્ય જીવને તેના બ્રહ્મરૂપ સ્વભાવનું જ્ઞાન કરાવે છે અને મુક્તિ આપે છે। મુક્તિનો સિદ્ધાંત શ્રી વલ્લભાચાર્યજી અનુસાર: “દેહાદિમાં ‘હું’ ભાવનો ત્યાગ કરવો એ જ મુક્તિ છે।” જ્ઞાનીની મુક્તિ અક્ષર બ્રહ્મમાં લયરૂપ સાયુજ્ય. પુષ્ટિભક્તની મુક્તિ પુષ્ટિભક્ત ભગવાનની નિત્ય લીલામાં પ્રવેશ ઈચ્છે છે। તેને: દિવ્ય સેવા યોગ્ય દેહ મળે છે, અને ભગવાનની લીલાનો અવિરત આનંદ મળે છે। આને: “ભજનોપયોગી નવતનુત્વ” કહેવામાં આવે છે। શુદ્ધાદ્વૈતનો મુખ્ય સંદેશ શ્રી મહાપ્રભુજીના દર્શનનો સાર: ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ જ પરબ્રહ્મ છે, જગત સત્ય છે, જીવ ભગવાનનો અંશ છે, ભક્તિ અને સેવા જીવનનું પરમ લક્ષ્ય છે, અને ભગવાનની કૃપાથી જીવને પરમાનંદ અને નિત્યલીલા પ્રાપ્તિ થાય છે। આ રીતે શુદ્ધાદ્વૈત બ્રહ્મવાદ ભક્તિને કેન્દ્રમાં રાખતો, પ્રેમમય અને જીવનમૂલ્યોને ઉજાગર કરતો અનોખો વૈષ્ણવ દર્શન છે.
શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્ય મહાપ્રભુજી
શુદ્ધાદ્વૈત બ્રહ્મવાદના પ્રણેતા અને પુષ્ટિમાર્ગના સ્થાપક શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્ય મહાપ્રભુજી નું પ્રાકટ્ય વૈશાખ વદ એકાદશી, વિક્રમ સંવત ૧૫૩૫ (ઈ.સ. ૧૪૭૮) ના દિવસે થયું હતું. તેમના પિતા શ્રી લક્ષ્મણ ભટ્ટ અને માતા ઇલ્લમ્માગારૂ હતા. આ પરિવાર મૂળ આંધ્રપ્રદેશના ખમ્મમ નજીક આવેલા કાંકરવાડ ગામનો હતો. તેઓ તૈલંગ બ્રાહ્મણ હતા અને કૃષ્ણ યજુર્વેદની તૈત્તિરીય શાખા તથા ભારદ્વાજ ગોત્રમાં આવતાં હતા. તેમના વંશમાં અનેક સોમયજ્ઞો થયા હતા. શ્રી યજ્ઞનારાયણ ભટ્ટથી શરૂ થયેલી પરંપરામાં કુલ એકસો સોમયજ્ઞ પૂર્ણ થયા હતા. એવી દિવ્ય વાણી હતી કે જ્યારે આ એકસો સોમયજ્ઞ પૂર્ણ થશે ત્યારે ભગવાનનો અવતાર આ વંશમાં પ્રગટ થશે. આથી શ્રી વલ્લભાચાર્યજીનું પ્રાકટ્ય ભગવાનના અવતારરૂપે માનવામાં આવે છે. ચંપારણ્યમાં દિવ્ય પ્રાકટ્ય શ્રી લક્ષ્મણ ભટ્ટ તીર્થયાત્રા કરતા કાશી આવ્યા અને ત્યાં નિવાસ કર્યો. તે સમયે કાશી પર યવન આક્રમણની ભયજનક અફવા ફેલાઈ. તેથી તેઓ પોતાની ગર્ભવતી પત્ની સાથે કાશી છોડીને નીકળી પડ્યા. લાંબી અને કષ્ટદાયક યાત્રા દરમિયાન મધ્યપ્રદેશના રાયપુર નજીક આવેલા ચંપારણ્યમાં શમી વૃક્ષ નીચે ઇલ્લમ્માગારૂએ સાતમા મહિનામાં પ્રસવ કર્યો. નવજાત શિશુમાં કોઈ હલનચલન ન દેખાતા તેને મૃત સમજી પાંદડામાં લપેટીને વૃક્ષના કોઠામાં મૂકી દંપતી આગળ નીકળી ગયું. પરંતુ રાત્રે બંનેને સ્વપ્નમાં જાણ થઈ કે આ તો ભગવાનનું દિવ્ય પ્રાકટ્ય છે. તેઓ તરત પાછા ચંપારણ્ય આવ્યા. ત્યાં તેમણે જોયું કે બાળકની આસપાસ અગ્નિનો તેજસ્વી ઘેરો હતો. માતા ઇલ્લમ્માગારૂએ નિર્ભયતાથી બાળકને ઉઠાવી હૃદયથી લગાવ્યો. પછી પરિવાર ફરી કાશી પરત ફર્યો અને બાળકનું નામ “વલ્લભ” રાખવામાં આવ્યું. અદભુત વિદ્યાપ્રતિભા પાંચ વર્ષની વયે તેમનો યજ્ઞોપવિત સંસ્કાર થયો. નાની ઉંમરમાં જ તેમણે વેદ-શાસ્ત્રોમાં અદભુત પ્રાવિણ્ય પ્રાપ્ત કર્યું. તેમની અલૌકિક બુદ્ધિ જોઈ લોકો તેમને “બાલ સરસ્વતી” કહેવા લાગ્યા. જગન્નાથ પુરીમાં વિદ્વાનોની સભામાં ચાર પ્રશ્નો ચર્ચાઈ રહ્યા હતા: મુખ્ય શાસ્ત્ર કયું? મુખ્ય કર્મ શું? મુખ્ય મંત્ર કયો? મુખ્ય દેવ કોણ? બાલ વલ્લભાચાર્યજીએ શાસ્ત્રસંગત ઉત્તર આપ્યો. ત્યારે સ્વયં ભગવાન જગન્નાથજીએ તેમની વાતની પુષ્ટિ આ શ્લોક દ્વારા કરી: “એકં શાસ્ત્રં દેવકીપુત્ર ગીતા, એકો દેવો દેવકીપુત્ર એવ। મંત્રોऽપ્યેકસ્તસ્ય નામાનિ યાનિ, કર્માપ્યેકં તસ્ય દેવસ્ય સેવા॥” અર્થાત્: શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા જ મુખ્ય શાસ્ત્ર છે, દેવકીનંદન શ્રીકૃષ્ણ જ પરમ દેવ છે, તેમના નામ જ મંત્ર છે, અને તેમની સેવા જ પરમ ધર્મ છે। વિજયનગરમાં શાસ્ત્રવિજય વિજયનગરમાં રાજા કૃષ્ણદેવરાયે મહાસભા યોજી હતી જેમાં વેદ, ઉપનિષદ, ગીતા અને બ્રહ્મસૂત્રનો મત દ્વૈત છે કે અદ્વૈત તે ચર્ચાઈ રહ્યું હતું. શ્રી વલ્લભાચાર્યજીએ “શુદ્ધાદ્વૈત બ્રહ્મવાદ” સિદ્ધ કર્યો અને માયાવાદનું ખંડન કર્યું. તેમની વિજયથી પ્રસન્ન થઈ રાજાએ તેમને “અખંડભૂમંડલાચાર્ય” અને “જગદગુરુ”ની ઉપાધિ આપી તથા કનકાભિષેક કર્યો. પરંતુ તેમણે સોનાને સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો અને તે દાનમાં આપી દીધું. માત્ર સાત સોનાની મુદ્રા સ્વીકારી, જેના નુપુર બનાવી ઠાકોરજીને અર્પણ કર્યા. ભારતભરની ત્રણ યાત્રાઓ શ્રી મહાપ્રભુજીએ નંગા પગે સમગ્ર ભારતની ત્રણ પરિક્રમા કરી અને પોતાના સિદ્ધાંતોનો પ્રચાર કર્યો. જ્યાં જ્યાં તેમણે શ્રીમદ્ ભાગવતના પાઠ કર્યા તે સ્થળો આજે “૮૪ બેઠકો” તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. પુષ્ટિમાર્ગ અને બ્રહ્મસંબંધ પંઢરપુરમાં ભગવાન શ્રી વિઠ્ઠલનાથજીએ તેમને ગૃહસ્થાશ્રમ સ્વીકારવાની આજ્ઞા આપી. ત્યારબાદ તેમણે મહાલક્ષ્મીજી સાથે વિવાહ કર્યો. ગોકુલમાં ગોવિંદઘાટ પર શ્રાવણ સુદ એકાદશીની મધ્યરાત્રિએ ભગવાન શ્રી ગોવર્ધનધરે તેમને આજ્ઞા કરી કે “બ્રહ્મસંબંધ” દ્વારા જીવના તમામ દોષો દૂર થશે. બીજા દિવસે દામોદરદાસ હરિસાણીજીને પ્રથમ બ્રહ્મસંબંધ આપ્યો. આથી પુષ્ટિમાર્ગમાં દીક્ષા પરંપરાનો આરંભ થયો. શ્રીનાથજી સાથે દિવ્ય મિલન આણ્યોર ગામે પહોંચીને તેમણે શ્રી ગોવર્ધનધર દેવદમન શ્રીનાથજીના દર્શન કર્યા. ભગવાન સ્વયં કંદરામાંથી બહાર આવી પોતાના પ્રિય ભક્તને મળવા પધાર્યા. બંનેનો અલૌકિક આલિંગનમય મિલન થયો. શ્રી મહાપ્રભુજીએ શ્રીનાથજીની સેવા પદ્ધતિ સ્થાપિત કરી: રામદાસ ચૌહાણને સેવા સોંપી, સદ્દૂ પાંડે અને વ્રજવાસીઓને સામગ્રી વ્યવસ્થા સોંપી, શ્રીનાથજીને ધોતી, પાઘ, ચંદ્રિકા અને ગુંજામાળાનો શ્રૃંગાર કરાવ્યો, બેજડની રોટલી અને ટેંટીના શાકનો ભોગ ધરાવ્યો। પછી તેમણે શ્રીનાથજી માટે નાનું મંદિર બનાવડાવ્યું. ત્યારબાદ પૂર્ણમલ ખત્રી દ્વારા વિશાળ મંદિરનું નિર્માણ થયું. અંતિમ લીલા શ્રી વલ્લભાચાર્યજીએ જીવનના અંતિમ સમયમાં સંન્યાસ સ્વીકાર્યો અને કાશીના હનુમાનઘાટ પર નિવાસ કર્યો. તેમણે પોતાના પુત્રોને પ્રસિદ્ધ “શિક્ષા શ્લોક” દ્વારા ઉપદેશ આપ્યો. વિક્રમ સંવત ૧૫૮૭ આષાઢ સુદ ત્રીજના દિવસે તેમણે ગંગાજીના જળમાં સમાધિ લીધી. થોડા સમય પછી તેમનું દિવ્ય સ્વરૂપ અદૃશ્ય થયું અને તેજપુંજ આકાશમાં વિલીન થઈ ગયો. પુષ્ટિમાર્ગમાં આ દિવ્ય પ્રસંગ “આસુર વ્યામોહ લીલા” તરીકે ઓળખાય છે.
Shree Yamunaji
Shree Yamuna, the greatest among the great rivers is also known as the Queen consort of Lord Shri Krishna. She is the daughter of SURYA (the Sun) and brother of Yama (The god of death) and Shani (Saturn).Goloka the divine abode of the Lord is the home of Yamuna. When the Lord dictated Yamuna to descend on the earth, she first went round Shri Krishna. Thereafter, with great force, she descended on the peak of Sumeru Mountain. Her journey began thence towards the southern side of the great mountain chains. and reached a peak Kalind, to start her journey downwards since Yamuna began her journey downwards from the peak Kalind, hence she got an epithet Kalindi. Crossing and piercing many peaks and wetting expansive plains in the way, Yamuna travel fast to reach Vrindavana and Mathura in Vraja region.
શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્યજીનું દિવ્ય ચરિત્ર
શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્ય મહાપ્રભુજી નું પ્રાકટ્ય ભારતના ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસની એક અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટના માનવામાં આવે છે. તેમણે ભારતીય તત્ત્વચિંતનને સમન્વયાત્મક દૃષ્ટિ આપી, વૈષ્ણવ ભક્તિને નવી ઊંચાઈ આપી અને “શુદ્ધાદ્વૈત બ્રહ્મવાદ” દ્વારા પુષ્ટિમાર્ગની સ્થાપના કરી. વંશ અને અવતારની પૃષ્ઠભૂમિ શ્રી વલ્લભાચાર્યજીના પૂર્વજો આંધ્રપ્રદેશના કાંકરવાડ પ્રદેશમાં વસતા હતા. તેઓ વિષ્ણુસ્વામી સંપ્રદાયના અનુયાયી અને ગોપાલકૃષ્ણના ઉપાસક હતા. તેમના કુટુંબમાં પેઢીઓથી વૈદિક સોમયજ્ઞોની પરંપરા ચાલી આવતી હતી. શ્રી યજ્ઞનારાયણ ભટ્ટને ભગવાનનો આશીર્વાદ મળ્યો હતો કે: “જ્યારે તમારા વંશમાં એકસો સોમયજ્ઞ પૂર્ણ થશે ત્યારે હું તમારા કુટુંબમાં અવતાર ધારણ કરીશ.” પાંચ પેઢીઓ સુધી આ પરંપરા ચાલુ રહી અને અંતે શ્રી લક્ષ્મણ ભટ્ટ દ્વારા સોમયજ્ઞોની સંખ્યા પૂર્ણ થઈ. ત્યારબાદ દિવ્ય અવતારરૂપે શ્રી વલ્લભાચાર્યજીનું પ્રાકટ્ય થયું. ચંપારણ્યમાં અલૌકિક પ્રાકટ્ય કાશીમાં મુસ્લિમ આક્રમણનો ભય ફેલાતા શ્રી લક્ષ્મણ ભટ્ટ પોતાની ગર્ભવતી પત્ની ઇલ્લમ્માગારૂ સાથે દક્ષિણ તરફ નીકળ્યા. લાંબી અને કષ્ટદાયક યાત્રા દરમિયાન વૈશાખ વદ એકાદશી, સંવત ૧૫૩૫ના દિવસે ચંપારણ્યમાં શમી વૃક્ષ નીચે સમય પહેલાં પ્રસવ થયો. નવજાત બાળકમાં કોઈ ચેતનાના લક્ષણો ન દેખાતા તેને મૃત માની વૃક્ષના કોઠામાં મૂકવામાં આવ્યું. પરંતુ રાત્રે શ્રી લક્ષ્મણ ભટ્ટને સ્વપ્નમાં ભગવાને દર્શન આપી કહ્યું: “જે બાળકને તમે મૃત માનીને છોડ્યો છે, તે તો હું સ્વયં તમારા ઘરમાં પધાર્યો છું.” દંપતી તરત પાછા આવ્યા અને જોયું કે બાળકની આસપાસ અગ્નિનો દિવ્ય ઘેરો હતો. માતા ઇલ્લમ્માગારૂએ બાળકને ઉઠાવી હૃદયથી લગાવ્યો. આ રીતે શ્રી વલ્લભાચાર્યજીનું અલૌકિક પ્રાકટ્ય થયું. બાળપણની દિવ્ય પ્રતિભા બાળ્યાવસ્થાથી જ શ્રી વલ્લભાચાર્યજીમાં અસાધારણ તેજ અને જ્ઞાનના લક્ષણો દેખાતા હતા. અન્નપ્રાશન સમયે અનેક વસ્તુઓમાંથી તેમણે પુસ્તક પસંદ કર્યું, જેને જોઈ સૌએ અનુમાન કર્યું કે આ બાળક મહાન વિદ્વાન બનશે. બાળપણમાં તેઓ અન્ય બાળકોને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની લીલાઓ સંભળાવતા અને સૌ ભાવવિભોર થઈ જતા. ખાસ કરીને રાસલીલાના ચિત્રો તેમને અત્યંત પ્રિય હતા. આગળ જતાં તેમણે પોતાની પ્રસિદ્ધ “સુબોધિની” ટીકામાં રાસલીલાના ગૂઢ રહસ્યો સમજાવ્યા. અદ્વિતીય શિક્ષણ અને જ્ઞાન આઠ વર્ષની વયે યજ્ઞોપવિત સંસ્કાર પછી તેમણે: વ્યાકરણ વેદ-વેદાંત ન્યાય સાંખ્ય યોગ પૂર્વમીમાંસા ગીતા ભાગવત વિવિધ આચાર્યોના દર્શનો નો ગહન અભ્યાસ કર્યો. માત્ર ૧૧ વર્ષની ઉંમરે તેમના પિતાનું અવસાન થયું. ત્યારબાદ તેમણે માતાજી સાથે સમગ્ર ભારતની યાત્રા આરંભી. ભારતભરની દિગ્વિજય યાત્રાઓ શ્રી વલ્લભાચાર્યજીએ ત્રણ વખત સમગ્ર ભારતની નંગા પગે યાત્રા કરી. તેઓ બ્રહ્મચારી વેશમાં રહેતા: યજ્ઞોપવિત દંડ કમંડલુ તુલસીમાળા તિલક જટાધારી સ્વરૂપ સાથે રાખતા. આ યાત્રાઓ “શ્રીવલ્લભ દિગ્વિજય” તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. જગન્નાથ પુરીનો પ્રસંગ જગન્નાથ પુરીમાં વિદ્વાનોની મહાસભામાં ચાર પ્રશ્નો ચર્ચાઈ રહ્યા હતા: મુખ્ય શાસ્ત્ર કયું? મુખ્ય દેવ કોણ? મુખ્ય મંત્ર કયો? મુખ્ય કર્મ શું? શ્રી વલ્લભાચાર્યજીએ ઉત્તર આપ્યો: શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા જ મુખ્ય શાસ્ત્ર છે, શ્રીકૃષ્ણ જ પરમ દેવ છે, તેમના નામ જ પરમ મંત્ર છે, અને તેમની સેવા જ પરમ કર્મ છે। આ નિર્ણયની પુષ્ટિ માટે ભગવાન જગન્નાથજીના મંદિરમાં કાગળ મૂકાયો અને બાદમાં તેમાં દિવ્ય રીતે આ શ્લોક લખાયેલો જોવા મળ્યો: “એકં શાસ્ત્રં દેવકીપુત્ર ગીતમ્, એકો દેવો દેવકીપુત્ર એવ। મંત્રોપ્યેકસ્તસ્ય નામાનિ યાનિ, કર્માપ્યેકં તસ્ય દેવસ્ય સેવા॥” વિજયનગરમાં શાસ્ત્રવિજય વિજયનગરમાં દ્વૈતવાદ અને અદ્વૈતવાદ વચ્ચે વિશાળ શાસ્ત્રાર્થ ચાલી રહ્યો હતો. શ્રી વલ્લભાચાર્યજીએ વેદ, ગીતા, બ્રહ્મસૂત્ર અને ભાગવતના આધાર પર શુદ્ધાદ્વૈત બ્રહ્મવાદ સિદ્ધ કર્યો. તેમને વિજયી જાહેર કરીને કનકાભિષેક કરવામાં આવ્યો, પરંતુ તેમણે સોનાનું દાન સ્વીકાર્યું નહીં અને તે વિદ્વાનોમાં વહેંચી દીધું. વિઠ્ઠલનાથજીની આજ્ઞા અને ગૃહસ્થાશ્રમ પંઢરપુરમાં ભગવાન વિઠ્ઠલનાથજીએ સ્વપ્નમાં આજ્ઞા આપી કે: “ગૃહસ્થ બનીને ધર્મપ્રચાર કરવો વધુ શ્રેષ્ઠ રહેશે।” આથી તેમણે મહાલક્ષ્મીજી સાથે વિવાહ સ્વીકાર્યો. બ્રહ્મસંબંધનો આરંભ ગોકુલના ગોવિંદઘાટ પર શ્રાવણ સુદ એકાદશીની મધ્યરાત્રિએ શ્રી ગોવર્ધનધરે પ્રત્યક્ષ દર્શન આપી આજ્ઞા કરી: “જીવોને બ્રહ્મસંબંધ આપો. તેનાથી તેમના બધા દોષો દૂર થશે.” આ ઘટના પુષ્ટિમાર્ગમાં બ્રહ્મસંબંધ દીક્ષાનો આરંભ બની. શ્રીનાથજી સાથે દિવ્ય મિલન આણ્યોર ગામે સદ્દૂ પાંડેના ઘરે રહેતા સમયે તેમણે નરો દ્વારા ભગવાનને દૂધ અર્પણ થતું જોયું અને સમજ્યા કે દેવદમન શ્રી ગોવર્ધનધર અહીં પ્રગટ છે. ગિરિરાજ પર પહોંચતાં ભગવાન શ્રીનાથજીએ સ્વયં આગળ આવી તેમને આલિંગન આપ્યું. ત્યારબાદ શ્રી મહાપ્રભુજીએ શ્રીનાથજી માટે સેવા-પદ્ધતિ સ્થાપિત કરી. બ્રજયાત્રા અને ધાર્મિક જાગૃતિ મુસ્લિમ શાસનકાળમાં બ્રજમાં અનેક ધાર્મિક પ્રતિબંધો હતા. શ્રી મહાપ્રભુજીએ દિલ્હીમાંથી રાજકીય અનુમતિ મેળવી બ્રજયાત્રા યોજી. આથી હિંદુ સમાજમાં નવા આત્મબળ અને ધાર્મિક જાગૃતિનો ઉદ્ભવ થયો. અંતિમ લીલા અને આસુર વ્યામોહ અંતિમ સમયમાં તેમણે સંન્યાસ સ્વીકારી કાશીના હનુમાનઘાટ પર નિવાસ કર્યો. પોતાના પુત્રો અને શિષ્યોને પ્રસિદ્ધ “શિક્ષાશ્લોક” દ્વારા અંતિમ ઉપદેશ આપ્યો: “ભગવાનને ભૂલીને સંસાર તરફ વળશો તો સમય તમને ગ્રસી જશે. શ્રીકૃષ્ણ જ આપણા સર્વસ્વ છે.” આષાઢ સુદ ત્રીજ, સંવત ૧૫૮૭ના દિવસે ગંગાજીમાં પ્રવેશ કરીને તેઓ અંતર્ધાન થયા. ભક્તોએ એક દિવ્ય તેજપુંજ આકાશમાં વિલીન થતો જોયો. પુષ્ટિમાર્ગમાં આ પ્રસંગ “આસુર વ્યામોહ લીલા” તરીકે ઓળખાય છે. શ્રી મહાપ્રભુજીનું જીવન, સાહિત્ય, શુદ્ધાદ્વૈત દર્શન અને પુષ્ટિમાર્ગ આજે પણ લાખો ભક્તોને આધ્યાત્મિક પ્રકાશ અને પ્રેરણા આપે છે.
શષ્ઠપીઠાધીશ્વર પરમ પૂજ્ય ગોસ્વામી ૧૦૮ શ્રી દ્વારકેશલાલજી મહારાજશ્રી – વૈષ્ણવ પરંપરા, વૈશ્વિક સેવા અને આધ્યાત્મિક યાત્રા
ગોસ્વામી ૧૦૮ શ્રી દ્વારકેશલાલજી મહારાજશ્રી પુષ્ટિમાર્ગીય વૈષ્ણવ પરંપરાના અગ્રગણ્ય આચાર્ય, તત્ત્વચિંતક, પ્રેરક વક્તા અને માનવસેવાના પ્રતિક છે. તેઓ જગદ્ગુરુ શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્ય મહાપ્રભુજી દ્વારા સ્થાપિત “પુષ્ટિમાર્ગ”ની દિવ્ય પરંપરાના તેજસ્વી વારસદાર છે। વૈષ્ણવ પરંપરા અને શષ્ઠપીઠનો ઇતિહાસ જગદ્ગુરુ શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્ય મહાપ્રભુજીને બે દિવ્ય પુત્રો હતા: શ્રી ગોપીનાથજી શ્રી વિઠ્ઠલનાથજી ગુસાઈજી શ્રી વિઠ્ઠલનાથજી ગુસાઈજીને સાત પુત્રો હતા. તેમના છઠ્ઠા પુત્ર શ્રી યદુનાથજીની પરંપરામાંથી શષ્ઠપીઠની સ્થાપના થઈ. પરમ પૂજ્ય શ્રી દ્વારકેશલાલજી મહારાજશ્રી શ્રી યદુનાથજીની ૧૪મી પેઢીના ગાદીપતિ છે. છેલ્લા ૧૩ પેઢીઓથી આ શષ્ઠપીઠની રાજતિલક પરંપરા સતત ચાલતી આવી છે. તેઓ હાલમાં વડોદરામાં “મોહિની સ્વરૂપ શ્રી કલ્યાણરાયજી”ની સેવામાં રાજતિલક ગાદીપતિ તરીકે વિરાજે છે. આ એ જ સ્વરૂપ છે જેની સેવા સ્વયં શ્રી વલ્લભાચાર્ય મહાપ્રભુજીએ કરી હતી. ગાદીઓ અને વૈશ્વિક આધ્યાત્મિક કેન્દ્રો શ્રી મહારાજશ્રીની આધ્યાત્મિક સેવા ભારત તથા વિદેશના અનેક કેન્દ્રોમાં વિસ્તરેલી છે: ભારત વડોદરા અમદાવાદ-નરોડા (શ્રી મહાપ્રભુજીની બેઠકજી) ગોંડલ બારિયા ગોકુલ ધનપુર શેરગઢ વિદિશા સિકંદરાબાદ વિદેશ Atlanta Gokuldham Ocala Pushtidham Connecticut Vallabhdham Shreeji Dham Leicester તે ઉપરાંત વિશ્વભરના અનેક ધાર્મિક કેન્દ્રોમાં તેઓ માર્ગદર્શક અને સલાહકાર તરીકે સેવા આપે છે। વ્યક્તિત્વ અને આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિ શ્રી મહારાજશ્રી: પ્રેમ, કરુણા, મિત્રતા, સહિષ્ણુતા, વ્યવહારિકતા ના જીવંત પ્રતિબિંબ છે। તેમના પ્રવચનો માત્ર ધાર્મિક ઉપદેશ પૂરતા નથી, પરંતુ સમાજજીવન, યુવા માર્ગદર્શન, સંસ્કાર, આધ્યાત્મિકતા અને માનવમૂલ્યોને સ્પર્શે છે। શિક્ષણ અને વિદ્વત્તા તેમણે: વડોદરાની શ્રેયસ અને ભવન્સ શાળામાં પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ લીધું, કાશી અને વૃંદાવનમાં કૃષ્ણ યજુર્વેદ, વેદાંત અને સંસ્કૃત સાહિત્યનો ઊંડો અભ્યાસ કર્યો। તેઓ: સંસ્કૃત, અંગ્રેજી, ગુજરાતી, હિન્દી, વ્રજભાષા, મારવાડી, ઉર્દૂ ભાષાઓમાં પારંગત છે। મુંબઈના French Computer Education Centreમાંથી કમ્પ્યુટર શિક્ષણ પણ પ્રાપ્ત કર્યું। કલા, સંગીત અને સાહિત્ય શ્રી મહારાજશ્રીને: પ્રાચીન કલા, આભૂષણ રચના, ઠાકોરજીના શ્રૃંગાર, મૃદંગ/પખાવજ વાદન, કાવ્યરચના, ગઝલસંગ્રહ માં વિશેષ રસ છે। તેમણે ગુજરાતી, હિન્દી અને વ્રજભાષામાં અનેક કાવ્યો, ધાર્મિક અને તત્ત્વચિંતનાત્મક લેખો રચ્યા છે। જીવનની યાદગાર ઘટનાઓ ૧૯૭૬ – ગાયત્રી દીક્ષા ચૈત્ર સુદ આઠમે તેમને ગાયત્રી દીક્ષા અને યજ્ઞોપવિત સંસ્કાર મળ્યો। ૧૯૮૨ – વલ્લભ વેદાંતાચાર્ય ઉપાધિ કાશી-વૃંદાવનથી “વલ્લભ વેદાંતાચાર્ય”ની પદવી પ્રાપ્ત કરી। ૧૯૮૭ – સૌથી યુવા ગાદીપતિ ૧૬ એપ્રિલ ૧૯૮૭ના રોજ શષ્ઠપીઠાધીશ્વર તરીકે ગાદીએ બિરાજમાન થયા. તે સમયે તેઓ પુષ્ટિમાર્ગના સૌથી યુવા ગાદીપતિ હતા। વૈશ્વિક પુષ્ટિ યાત્રાઓ ૧૯૯૦ – પ્રથમ વૈશ્વિક પુષ્ટિ યાત્રા તેમણે: ઇંગ્લેન્ડ, અમેરિકા, ફ્રાન્સ, ઇટાલી, પોર્ટુગલ, સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ, કેનેડા સહિત અનેક દેશોમાં જઈ પુષ્ટિમાર્ગનો પ્રચાર કર્યો। પછી: આફ્રિકા, સિંગાપુર, મલેશિયા, ઓસ્ટ્રેલિયા, ન્યુઝીલેન્ડ સુધી યાત્રાઓ ચાલુ રાખી। મહાભારત અને ભગવત પ્રવચન ૧૯૯૨માં લંડનમાં પ્રથમ વખત શ્રીમદ્ ભાગવત પર પ્રવચન આપ્યું। તે જ વર્ષે પ્રસિદ્ધ નિર્માતા બી.આર. ચોપરા દ્વારા “મહાભારત” ટીવી શ્રેણી માટે માર્ગદર્શન આપવા આમંત્રિત થયા। યુવા જાગૃતિ અને વૈષ્ણવ સંગઠન તેમણે વૈષ્ણવ યુવા સંગઠન દ્વારા હજારો યુવાનોને: સંસ્કાર, સેવા, ધર્મ, સમાજજાગૃતિ તરફ પ્રેરિત કર્યા। તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ: યુવા અધિવેશનો, ચેતના રેલીઓ, આધ્યાત્મિક શિબિરો, પર્યાવરણ જાગૃતિ કાર્યક્રમો નિયમિત રીતે યોજાતા રહ્યા। બ્રહ્મસંબંધ દીક્ષા તેમણે હજારો વૈષ્ણવોને “બ્રહ્મસંબંધ દીક્ષા” આપી, જેથી તેઓ શ્રી વલ્લભાચાર્યજીના ચરણોમાં જોડાઈ શકે અને ઠાકોરજીની કૃપાનો અનુભવ કરી શકે। સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંગઠન – ૨૦૦૦ ૨૦૦૦માં UNO દ્વારા આયોજિત: “World Millennium Peace Summit of Spiritual Leaders” માં તેમને આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા। તેમણે: “The Threat to Peace in the Zones of Conflicts” વિષય પર પ્રવચન આપ્યું। ૧૨૦૦થી વધુ વૈશ્વિક આધ્યાત્મિક નેતાઓ વચ્ચે તેઓ સૌથી યુવા આચાર્ય હતા – જે પુષ્ટિમાર્ગ માટે ગૌરવની ઘટના બની। સામાજિક સેવા અને માનવતાવાદ કલ્યાણ પ્રસાદ – વડોદરા આ કેન્દ્રમાં: લાઇબ્રેરી, કમ્પ્યુટર શિક્ષણ, ફિઝિયોથેરાપી, હોમિયોપેથી, આયુર્વેદ, આંખ અને દંત સારવાર જવી સેવાઓ અત્યંત ઓછી કિંમતમાં ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી। ભૂકંપ રાહત – અમરાપુર ગામ ૨૦૦૧ના ગુજરાત ભૂકંપ પછી તેમના નેતૃત્વ હેઠળ “અમરાપુર” ગામને પુનઃનિર્માણ કરીને: ૧૮૦ નવા મકાનો, શાળા, આરોગ્ય કેન્દ્ર, પાણીની ટાંકી, પંચાયત ભવન સાથે “શ્રી વલ્લભાચાર્યનગર” તરીકે વિકસાવવામાં આવ્યું। વૈશ્વિક મહોત્સવો અને યાત્રાઓ તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ અનેક દિવ્ય મહોત્સવો યોજાયા: ૮૪ બેઠકજી મહોત્સવ – ઓર્લાન્ડો અને એટલાન્ટા વૃજાનંદ મહોત્સવ ગિરિરાજ ગુંજન ગાથા કૃષ્ણ રસામૃત મહોત્સવ (Celebrity Cruise – Alaska) દક્ષિણ ભારત બેઠકજી યાત્રા વ્રજવિહાર મહોત્સવ સન્માનો લોકરત્ન સન્માન – ૨૦૦૧ ગુજરાત ગૌરવ એવોર્ડ – ૨૦૦૭ Glory of Gujarat Award – ૨૦૧૫ તેમના આધ્યાત્મિક અને સામાજિક યોગદાન બદલ અનેક પ્રતિષ્ઠિત સન્માનો મળ્યા। આધ્યાત્મિક વારસો શ્રી દ્વારકેશલાલજી મહારાજશ્રીનું સમગ્ર જીવન: પુષ્ટિમાર્ગના પ્રચાર, વૈષ્ણવ સંસ્કૃતિના સંવર્ધન, યુવા માર્ગદર્શન, માનવસેવા, વૈશ્વિક આધ્યાત્મિક એકતા માટે સમર્પિત રહ્યું છે। આજે પણ લાખો વૈષ્ણવો માટે તેઓ પ્રેમ, કરુણા, જ્ઞાન અને ભક્તિના જીવંત પ્રેરણાસ્ત્રોત છે।
શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્યજીનું સાહિત્ય અને ગ્રંથરચના
શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્ય મહાપ્રભુજી એ પોતાના શુદ્ધાદ્વૈત બ્રહ્મવાદ અને પુષ્ટિભક્તિમાર્ગના સિદ્ધાંતોના પ્રસાર માટે અનેક દિવ્ય ગ્રંથોની રચના કરી હતી. તેમના ગ્રંથો વૈદિક તત્ત્વજ્ઞાન, શ્રીકૃષ્ણ ભક્તિ, સેવા અને આત્મસમર્પણના ગૂઢ રહસ્યો સમજાવે છે. મુખ્ય ગ્રંથો ૧. ગાયત્રી ભાષ્ય શ્રી મહાપ્રભુજીએ ગાયત્રી મંત્ર પર સંક્ષિપ્ત “ગાયત્રી ભાષ્ય” રચ્યું. તેમણે સમજાવ્યું કે ગાયત્રી વેદરૂપ વૃક્ષનું બીજ છે અને શ્રીમદ્ ભાગવત તેનું ફળ છે. ૨. પૂર્વમીમાંસા કારિકા આ ગ્રંથમાં વૈદિક કર્મકાંડ અને ધર્મના સિદ્ધાંતોનું વિશ્લેષણ છે. શ્રી વલ્લભાચાર્યજીના મત અનુસાર વૈદિક અને લૌકિક – બંને માર્ગ નિત્ય છે, પરંતુ વૈદિક માર્ગ આત્માને ધીમે ધીમે ભગવાન તરફ લઈ જાય છે. ૩. તત્ત્વાર્થદીપ નિબંધ આ ગ્રંથ ત્રણ વિભાગોમાં વહેંચાયેલો છે: શાસ્ત્રાર્થ પ્રકરણ સર્વનિર્ણય પ્રકરણ ભાગવતાર્થ પ્રકરણ શાસ્ત્રાર્થ પ્રકરણ આમાં શ્રીમદ્ ગીતા અને ભગવદ્ વચનોના આધાર પર શુદ્ધાદ્વૈત બ્રહ્મવાદ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે. સર્વનિર્ણય પ્રકરણ બ્રહ્મ, જીવ, જગત, ભક્તિ, કર્મ અને જ્ઞાન જેવા તત્ત્વોનો વૈદિક આધારથી નિશ્ચય કરવામાં આવ્યો છે. ભાગવતાર્થ પ્રકરણ શ્રીમદ્ ભાગવતના ગૂઢ અર્થોનું વિશ્લેષણ છે. શ્રી મહાપ્રભુજીએ ભાગવતના સાત પ્રકારના અર્થ દર્શાવ્યા: શાસ્ત્રાર્થ સ્કંધાર્થ અધ્યાયાર્થ પ્રકરણાર્થ શ્લોકાર્થ શબ્દાર્થ અક્ષરાર્થ ૪. સુબોધિની ટીકા શ્રીમદ્ ભાગવત પર લખાયેલ આ મહાન ટીકા શ્રી વલ્લભાચાર્યજીના ગ્રંથોમાં સર્વોપરી માનવામાં આવે છે. તેમાં ભાગવતના ગૂઢ તત્ત્વો અને પુષ્ટિમાર્ગના સિદ્ધાંતોનું વિસ્તૃત નિરૂપણ છે. ૫. પત્રાવલંબન આ ૩૯ કારિકાઓનો લઘુ ગ્રંથ છે, જેમાં તેમણે વેદ અને વેદાંતનો સાર બ્રહ્મવાદમાં સમાયેલો હોવાનું જાહેર કર્યું. ૬. બ્રહ્મસૂત્ર અણુભાષ્ય આ ગ્રંથ દ્વારા તેમણે વ્યાસજીના બ્રહ્મસૂત્રો પર શુદ્ધાદ્વૈત બ્રહ્મવાદનું તત્ત્વચિંતનાત્મક ભાષ્ય આપ્યું. શ્રી મહાપ્રભુજીના ષોડશ ગ્રંથ શ્રી વલ્લભાચાર્યજીએ પુષ્ટિમાર્ગના મૂળ સિદ્ધાંતો સમજાવવા માટે ૧૬ નાના ગ્રંથો રચ્યા, જેને “ષોડશ ગ્રંથ” કહેવાય છે. ૧. શ્રી યમુનાષ્ટકમ્ શ્રી યમુનાજીની મહિમા અને તેમની કૃપાથી ભક્તને મળતી ભગવદ્ ભક્તિનું વર્ણન. ૨. બાલબોધ ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષના માર્ગોનો સરળ પરિચય. ૩. સિદ્ધાંત મુક્તાવલી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની સેવા જ જીવનનું પરમ કર્તવ્ય છે તે સિદ્ધાંત સમજાવવામાં આવ્યો છે. ૪. પુષ્ટિ-પ્રવાહ-મર્યાદા ભેદ પુષ્ટિ, પ્રવાહ અને મર્યાદા માર્ગોના ભેદ તથા જીવોનાં સ્વરૂપનું વર્ણન. ૫. સિદ્ધાંત રહસ્ય “બ્રહ્મસંબંધ” દ્વારા જીવના દોષોની નિવૃતિ થાય છે અને દરેક વસ્તુ ભગવાનને સમર્પિત કરીને પ્રસાદરૂપે સ્વીકારવી જોઈએ તે ગૂઢ તત્ત્વ. ૬. નવરત્ન સમર્પિત ભક્તને ચિંતા છોડીને “શ્રીકૃષ્ણઃ શરણં મમ”ના આશ્રયમાં જીવવાનું ઉપદેશ. ૭. અંતઃકરણ પ્રબોધ જીવ ભગવાનનો સેવક છે અને સર્વસ્વ સમર્પિત કરીને નિશ્ચિંત રહેવું જોઈએ. ૮. વિવેક-ધૈર્યાશ્રય નિરૂપણમ્ ભગવદ્ સેવામાં વિવેક, ધૈર્ય અને શ્રીકૃષ્ણના આશ્રયનું મહત્ત્વ. ૯. કૃષ્ણાશ્રય સ્તોત્રમ્ કલિયુગમાં શ્રીકૃષ્ણ જ એકમાત્ર આશ્રય છે તે તત્ત્વ. ૧૦. ચતુઃશ્લોકી ચારેય પુરુષાર્થો શ્રીકૃષ્ણ સાથે જ સંકળાયેલા છે તે સમજાવતું ગ્રંથ. ૧૧. ભક્તિવર્ધિની શ્રવણ, કીર્તન અને ત્યાગથી ભગવદ્ પ્રેમ કેવી રીતે વધે છે તેનું નિરૂપણ. ૧૨. જલભેદ ભગવદ્ ગુણોનો પ્રભાવ વક્તાના આધારે બદલાય છે, તેથી ઉત્તમ ભગવદીય વક્તાઓ પાસેથી જ કથા સાંભળવી. ૧૩. પંચપદ્યાની ભક્તોના વિવિધ સ્તરો અને શ્રોતાઓના ભેદનું વર્ણન. ૧૪. સંન્યાસ નિર્ણય ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહીને ભગવદ્ સેવા કરવી શ્રેષ્ઠ છે તે ઉપદેશ. ૧૫. નિરોધલક્ષણમ્ ભગવદ્ સેવા અને ભગવદ્ કથા દ્વારા પ્રપંચ વિસ્મૃતિ અને ભગવાનમાં આસક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. ૧૬. સેવાફલમ્ ભગવદ્ સેવા દ્વારા ભક્તને મળતા અલૌકિક અનુભવ, સાયુજ્ય અને ભગવદ્ધામ પ્રાપ્તિનું વર્ણન. અન્ય પ્રસિદ્ધ ગ્રંથો અને સ્તોત્રો શ્રી મહાપ્રભુજીએ અન્ય અનેક ગ્રંથો અને સ્તોત્રોની રચના પણ કરી: પંચશ્લોકી શિક્ષાશ્લોક ત્રિવિધ નામાવલી ભગવત્પીઠિકા મધુરાષ્ટક પરિવૃઢાષ્ટક ગિરિરાજધાર્યાષ્ટક શ્રી મહાપ્રભુજીના સમગ્ર સાહિત્યનો મૂળ સંદેશ એ છે કે પુષ્ટિજીવ માટે પોતાના ઘરમાં રહી શ્રીકૃષ્ણની પ્રેમભરી સેવા કરવી, ભગવદ્ કથા સાંભળવી અને પોતાના તન-મન-ધનને ભગવાનની સેવામાં અર્પણ કરવું – એ જ જીવનનું પરમ કર્તવ્ય છે.
શ્રીનાથજીનું પ્રાકટ્ય
ગોલોક ધામમાં મણિ-રત્નોથી શોભિત શ્રી ગોવર્ધન પર્વત વિરાજે છે. ત્યાં ગિરિરાજજીની કંદરામાં શ્રી ઠાકોરજી ગોવર્ધનનાથજી, શ્રી સ્વામિનિજી અને વ્રજભક્તો સાથે રસમય નિત્ય લીલા કરે છે. આ દિવ્ય લીલા સદૈવ ચાલતી રહે છે. ત્યાં આચાર્યશ્રી મહાપ્રભુ શ્રી વલ્લભાચાર્યજી સતત શ્રી ઠાકોરજીની સેવા કરતા રહે છે. એક વખત શ્રી ઠાકોરજીએ શ્રી વલ્લભાચાર્ય મહાપ્રભુને આજ્ઞા કરી કે તેઓ પૃથ્વી પર પ્રગટ થઈ દેવજીવોનો ઉદ્ધાર કરે. સાથે જ શ્રી ઠાકોરજીએ આશ્વાસન આપ્યું કે તેઓ શ્રી સ્વામિનિજી, વ્રજભક્તો અને પોતાની લીલા સામગ્રી સાથે સ્વયં વ્રજમાં પ્રગટ થશે. આ આશ્વાસન અનુસાર વિક્રમ સંવત ૧૪૬૬ના શ્રાવણ વદ ત્રીજ, રવિવારના દિવસે, સૂર્યોદય સમયે ગિરિરાજ ગોવર્ધન પર શ્રી ગોવર્ધનનાથજીનું પ્રાકટ્ય થયું. આ એ જ સ્વરૂપ હતું જેમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ઇન્દ્રના ગર્વનો ભંગ કરવા ગોવર્ધન પૂજા સ્વીકારી હતી અને અન્નકૂટનો મહાભોગ આરોગ્યો હતો. શ્રી ગોવર્ધનનાથજીનું સંપૂર્ણ સ્વરૂપ એકસાથે પ્રગટ થયું નહોતું. પ્રથમ ડાબી ભુજાનું પ્રાકટ્ય થયું, ત્યારબાદ મુખારવિંદ અને પછી સમગ્ર સ્વરૂપ પ્રગટ થયું. સર્વપ્રથમ શ્રાવણ સુદ પાંચમ (નાગપંચમી) સંવત ૧૪૬૬ના દિવસે એક વ્રજવાસી પોતાની ખોવાયેલી ગાય શોધવા ગોવર્ધન પર્વત પર ગયો. ત્યાં તેને શ્રી ગોવર્ધનનાથજીની ઊંચે ઉઠેલી ડાબી ભુજાના દર્શન થયા. તેણે અન્ય વ્રજવાસીઓને બોલાવી દર્શન કરાવ્યા. ત્યારે એક વૃદ્ધ વ્રજવાસીએ કહ્યું કે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ગિરિરાજ ગોવર્ધનને પોતાની ડાબી હાથની આંગળી પર ધારણ કરીને ઇન્દ્રના કોપથી વ્રજવાસીઓ અને ગાયોનું રક્ષણ કર્યું હતું. આ એ જ દિવ્ય ભુજા છે. વ્રજવાસીઓએ તે ભુજાની પૂજા શરૂ કરી. કોઈએ પણ પર્વત ખોદીને સ્વરૂપ બહાર લાવવાનો પ્રયત્ન ન કરવો જોઈએ, કારણ કે ભગવાન પોતાની ઇચ્છાથી જ દર્શન આપશે એવું માનવામાં આવ્યું. લગભગ ૬૯ વર્ષ સુધી વ્રજવાસીઓ આ ભુજાને દૂધથી અભિષેક કરતા, ભોગ ધરાવતા અને પૂજા કરતા રહ્યા. નાગપંચમીના દિવસે ત્યાં મેળો ભરાવા લાગ્યો. વિક્રમ સંવત ૧૫૩૫માં વૈશાખ વદ એકાદશીના દિવસે એક અલૌકિક ઘટના બની. ગોવર્ધન નજીકના આણ્યોર ગામના સદ્દૂ પાંડેની હજારો ગાયોમાંથી એક “ધૂમર” નામની ગાય દરરોજ ત્રીજા પ્રહરે તે સ્થળે જતી જ્યાં શ્રી ગોવર્ધનનાથજીની ભુજાનું પ્રાકટ્ય થયું હતું. ત્યાં એક છિદ્રમાં તે પોતાના થણમાંથી દૂધની ધાર વહાવી પાછી ફરતી. સદ્દૂ પાંડેને શંકા થઈ કે ગ્વાળો ગાયનું દૂધ કાઢી લે છે. એક દિવસ તે ગાય પાછળ ગયો અને જોયું કે ગાય ગોવર્ધન પર્વત પર એક સ્થળે ઉભી રહી અને તેના થણમાંથી દૂધ વહેવા લાગ્યું. નજીક જઈને જોયું તો તેને શ્રી ગોવર્ધનનાથજીના મુખારવિંદના દર્શન થયા. તે જ દિવસે વૈશાખ વદ ૧૧, સંવત ૧૫૩૫ના રોજ છત્તીસગઢના ચંપારણ્યમાં શ્રી વલ્લભાચાર્ય મહાપ્રભુનું પ્રાકટ્ય થયું. શ્રી ગોવર્ધનનાથજીએ સદ્દૂ પાંડેને કહ્યું: “મારું નામ દેવદમન છે. મારા અન્ય નામ ઇન્દ્રદમન અને નાગદમન પણ છે.” ત્યારથી વ્રજવાસીઓ તેમને દેવદમન તરીકે ઓળખવા લાગ્યા. સદ્દૂ પાંડેની પત્ની ભવાની અને પુત્રી નરો દરરોજ ધૂમર ગાયનું દૂધ દેવદમનજીને અર્પણ કરવા જતી. વિક્રમ સંવત ૧૫૪૯ ફાગણ સુદ એકાદશી, ગુરુવારે શ્રી ગોવર્ધનનાથજીએ મહાપ્રભુ શ્રી વલ્લભાચાર્યજીને ઝારખંડમાં આજ્ઞા કરી: “અમારું પ્રાકટ્ય ગોવર્ધનની કંદરામાં થયું છે. પહેલા ભુજા અને પછી મુખારવિંદ પ્રગટ થયું. હવે અમારી ઇચ્છા સંપૂર્ણ સ્વરૂપે પ્રગટ થવાની છે. તમે તાત્કાલિક વ્રજમાં પધારો અને અમારી સેવા પદ્ધતિ સ્થાપિત કરો.” આ આજ્ઞા સાંભળીને મહાપ્રભુજી પોતાની યાત્રાનો માર્ગ બદલી વ્રજમાં ગોવર્ધન નજીક આણ્યોર ગામે પધાર્યા. તેઓ સદ્દૂ પાંડેના ઘરના આગળના ચબૂતરા પર બિરાજ્યા. તેમના અલૌકિક તેજથી પ્રભાવિત થઈ સદ્દૂ પાંડે અને તેમનો પરિવાર મહાપ્રભુજીના સેવક બન્યા. બીજા દિવસે પ્રાતઃકાળે મહાપ્રભુજી સેવકો અને વ્રજવાસીઓ સાથે ગિરિરાજ પર શ્રીનાથજીના દર્શન માટે ગયા. હરિદાસવర్య ગિરિરાજજીને પ્રભુનું સ્વરૂપ માની દંડવત પ્રણામ કર્યા અને ધીમે ધીમે પર્વત પર ચડવા લાગ્યા. જ્યારે સદ્દૂ પાંડે પ્રાકટ્યસ્થળ બતાવ્યું ત્યારે મહાપ્રભુજીના નેત્રોમાં આનંદાશ્રુ વહેવા લાગ્યા. એમ લાગ્યું કે વર્ષોનો વિરહ હવે સમાપ્ત થયો છે. અચાનક તેમણે જોયું કે મોરમુકુટ અને પીતાંબર ધારણ કરેલા શ્રીનાથજી તેમની સામે આવી રહ્યા છે. મહાપ્રભુજી દોડતા દોડતા પ્રભુ પાસે પહોંચ્યા અને બંને પરસ્પર આલિંગનમાં બંધાયા. આ અલૌકિક દૃશ્ય જોઈ વ્રજવાસીઓ ધન્ય થયા. શ્રીનાથજીએ આજ્ઞા કરી: “અહીં અમારું મંદિર સ્થાપિત કરો અને અમારી સેવા પદ્ધતિ શરૂ કરો.” મહાપ્રભુજીએ નમ્રતાપૂર્વક કહ્યું: “પ્રભુ! આપની આજ્ઞા શિરોમણિ સમાન છે.” તત્કાળ ઘાસફૂસનું નાનું મંદિર બનાવવામાં આવ્યું અને તેમાં શ્રી ગોવર્ધનનાથજીને પધરાવવામાં આવ્યા. મહાપ્રભુજીએ મોરચંદ્રિકા યુક્ત મુકુટ અને ગુંજામાળાનો શ્રૃંગાર કર્યો. રામદાસ ચૌહાણને સેવા સોંપવામાં આવી. પછી પૂર્ણમલ્લ ખત્રીએ વિશાળ મંદિરનું નિર્માણ કરાવ્યું. સંવત ૧૫૭૬ વૈશાખ સુદ ત્રીજ (અક્ષય તૃતીયા)ના દિવસે શ્રીનાથજી નવા મંદિરમાં પધાર્યા અને ભવ્ય પાટોત્સવ ઉજવાયો. કુંભનદાસ સંગીત સેવા કરવા લાગ્યા અને કૃષ્ણદાસને અધિકારી બનાવાયા. પછી શ્રી ગુસાઈજી દ્વારા નવી સેવા વ્યવસ્થા સ્થાપિત થઈ, જે આજે પણ ચાલે છે. પછી જ્યારે શ્રીનાથજી વ્રજમાંથી શ્રીનાથદ્વારા પધાર્યા ત્યારે સંવત ૧૭૨૮ ફાગણ વદ સાતમ, શનિવાર, ૨૦ ફેબ્રુઆરી ૧૬૭૨ના રોજ વર્તમાન નિજમંદિરમાં પધાર્યા. ત્યારથી સિંહાડ ગામ “શ્રીનાથદ્વારા” તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું. આરંભમાં વ્રજવાસીઓ તેમને “દેવદમન” તરીકે ઓળખતા હતા. મહાપ્રભુ વલ્લભાચાર્યજીએ પ્રથમ શ્રૃંગાર કર્યા પછી તેમને “ગોપાલજી” નામ આપ્યું. તેથી ગોવર્ધનની તળેટીમાં આવેલ જતીપુરા ગામ “ગોપાલપુર” તરીકે ઓળખાતું હતું. પછી શ્રી વિઠ્ઠલનાથજીએ નવી સેવા વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરતાં “શ્રી ગોવર્ધનનાથજી” નામ પ્રચલિત કર્યું. ત્યારબાદ ભાવુક ભક્તો પ્રેમથી તેમને “શ્રીનાથજી”, “શ્રીજી” અથવા “શ્રીજી બાવા” તરીકે સંબોધવા લાગ્યા. “શ્રી” શબ્દ મહાલક્ષ્મી અને શ્રીરાધાજીને સૂચવે છે, જ્યારે “નાથ”નો અર્થ સ્વામી થાય છે. તેથી “શ્રીનાથજી” નામ અત્યંત પ્રાચીન અને ભાવસભર માનવામાં આવે છે.
શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્યજીની ૮૪ બેઠકો
શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્ય મહાપ્રભુજી દ્વારા ભારતભરમાં થયેલા તીર્થપ્રવાસ અને શ્રીમદ્ ભાગવત પારાયણનાં પવિત્ર સ્થળો “૮૪ બેઠકો” તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. આ બેઠકો પુષ્ટિમાર્ગમાં અત્યંત પવિત્ર અને ભાવનાત્મક મહત્ત્વ ધરાવે છે. ભક્તો માટે આ બેઠકો શ્રી મહાપ્રભુજીના ચરણસ્પર્શથી પવિત્ર બનેલી દિવ્ય સ્થાનો છે. વ્રજ અને મથુરા ક્ષેત્રની બેઠકો ગોકુલ – પ્રથમ બેઠક (ગોવિંદઘાટ) ગોકુલ – બીજી બેઠક (મોટી બેઠક) ગોકુલ – ત્રીજી બેઠક વંશીવટ – વૃંદાવન વિશ્રામઘાટ – મથુરા મધુવન કુમુદવન બહુળાવન રાધાકુંડ માનસી ગંગા (૨ બેઠકો) પારાસોલી આણ્યોર ગોવિંદકુંડ સુંદરશિલા ગિરિરાજ બેઠક – જતીપુરા કામવન ગહવરવન – બરસાણા સંકેતવન નંદગામ કોકિલાવન ભાંડિરવન માનસરોવર ઉત્તર ભારતની બેઠકો સૂકરક્ષેત્ર (સૌરોજી) ચિત્રકૂટ અયોધ્યા નૈમિષારણ્ય કાશી – બેઠક ૧ કાશી – બેઠક ૨ (હનુમાનઘાટ) હરિહરક્ષેત્ર – સોનપુર જનકપુર ગંગાસાગર સંગમ છત્તીસગઢ અને પૂર્વ ભારત ચંપારણ્ય ચંપારણ્ય – પ્રાકટ્યસ્થળ જગન્નાથ પુરી મહારાષ્ટ્ર અને દક્ષિણ ભારત પંઢરપુર નાસિક પન્નાસિંહ તિરુપતિ શ્રીરંગજી વિષ્ણુકાંચી સેતુબંધ (રામેશ્વરમ) મલયાચલ લોહગઢ – ગોવા તામ્રપર્ણી નદી કૃષ્ણા નદી પંપાસરોવર પદ્મનાથ જનાર્દન – બરકલા વિદ્યાનગર (વિજયનગર) ત્રિલોકભાન તોતાદ્રી દર્ભશર્યમ ગુજરાતની પ્રસિદ્ધ બેઠકો સુરત ભરુચ (ભૃગુકચ્છ) મોરબી જામનગર જામ ખંભાળિયા પિંડતારક મૂળ ગોમતી દ્વારકા ગોપીતળાવ શંખોદ્વાર (બેટ દ્વારકા) નારાયણ સરોવર જૂનાગઢ પ્રભાસ પાટણ (સોમનાથ) માધવપુર ગુપ્તપ્રયાગ તગડી નરોડા ગોધરા ખેરાલુ સિદ્ધપુર મધ્ય ભારત અને રાજસ્થાન અવંતિકાપુરી (ઉજ્જૈન) પુષ્કર ઉત્તરાખંડ અને હિમાલય ક્ષેત્ર કુરુક્ષેત્ર હરિદ્વાર બદ્રીકાશ્રમ કેદારનાથ વ્યાસાશ્રમ હિમાલય પર્વત વ્યાસગંગા મદ્રાચલ પ્રયાગ અને અંતિમ બેઠક અડેલ (પ્રયાગ) ચરણાટ (ચૂનાર) આ ૮૪ બેઠકો માત્ર યાત્રાધામ નથી, પરંતુ પુષ્ટિમાર્ગના જીવંત આધ્યાત્મિક કેન્દ્રો છે, જ્યાં આજે પણ ભક્તો શ્રી મહાપ્રભુજીની કૃપા અને ઉપસ્થિતિનો અનુભવ કરે છે.
Pushtimarg
It is based on the Vedant philosophy of “Ekmevadwitiyam Brahm” (the ultimate truth is one & only one Brahm) and “Sarvam Khalu Idam Brahm” (whatever is there, is Brahm). Ved, Brahma-sutras, Bhagwad Geeta and Shrimad Bhagawat are the four fundamental scriptures. The ultimate reality to which Ved & Brahmsutras refer as Brahm, Geeta refers as Parmatma and Shrimad Bhagawat refers as Bhagawan are all essentially one. This philosophy is called as “Sakar Brahmvad” or “Shuddhadwait Brahmvad”, which is the fundamental doctrine of Mahaprabhu Shri Vallabhacharya. The path to be followed to attain the ultimate blissfulness based on this principle is called as Pushtimarg. The same Bhagawan is to be lovingly serviced in the form of Deity as Shri Krishna who is “Sachchidanand Purushottam Parambrahm”. It (Pushtimarg) is spontaneous, selfless and motiveless love for Shri Krishna. It is based on pure love for Shri Krishna. It is expressed only through selfless service of Shri Krishna – “Seva”.