શ્રીનાથજીનું પ્રાકટ્ય

ગોલોક ધામમાં મણિ-રત્નોથી શોભિત શ્રી ગોવર્ધન પર્વત વિરાજે છે. ત્યાં ગિરિરાજજીની કંદરામાં શ્રી ઠાકોરજી ગોવર્ધનનાથજી, શ્રી સ્વામિનિજી અને વ્રજભક્તો સાથે રસમય નિત્ય લીલા કરે છે. આ દિવ્ય લીલા સદૈવ ચાલતી રહે છે. ત્યાં આચાર્યશ્રી મહાપ્રભુ શ્રી વલ્લભાચાર્યજી સતત શ્રી ઠાકોરજીની સેવા કરતા રહે છે.

એક વખત શ્રી ઠાકોરજીએ શ્રી વલ્લભાચાર્ય મહાપ્રભુને આજ્ઞા કરી કે તેઓ પૃથ્વી પર પ્રગટ થઈ દેવજીવોનો ઉદ્ધાર કરે. સાથે જ શ્રી ઠાકોરજીએ આશ્વાસન આપ્યું કે તેઓ શ્રી સ્વામિનિજી, વ્રજભક્તો અને પોતાની લીલા સામગ્રી સાથે સ્વયં વ્રજમાં પ્રગટ થશે.

આ આશ્વાસન અનુસાર વિક્રમ સંવત ૧૪૬૬ના શ્રાવણ વદ ત્રીજ, રવિવારના દિવસે, સૂર્યોદય સમયે ગિરિરાજ ગોવર્ધન પર શ્રી ગોવર્ધનનાથજીનું પ્રાકટ્ય થયું. આ એ જ સ્વરૂપ હતું જેમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ઇન્દ્રના ગર્વનો ભંગ કરવા ગોવર્ધન પૂજા સ્વીકારી હતી અને અન્નકૂટનો મહાભોગ આરોગ્યો હતો.

શ્રી ગોવર્ધનનાથજીનું સંપૂર્ણ સ્વરૂપ એકસાથે પ્રગટ થયું નહોતું. પ્રથમ ડાબી ભુજાનું પ્રાકટ્ય થયું, ત્યારબાદ મુખારવિંદ અને પછી સમગ્ર સ્વરૂપ પ્રગટ થયું.

સર્વપ્રથમ શ્રાવણ સુદ પાંચમ (નાગપંચમી) સંવત ૧૪૬૬ના દિવસે એક વ્રજવાસી પોતાની ખોવાયેલી ગાય શોધવા ગોવર્ધન પર્વત પર ગયો. ત્યાં તેને શ્રી ગોવર્ધનનાથજીની ઊંચે ઉઠેલી ડાબી ભુજાના દર્શન થયા. તેણે અન્ય વ્રજવાસીઓને બોલાવી દર્શન કરાવ્યા. ત્યારે એક વૃદ્ધ વ્રજવાસીએ કહ્યું કે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ગિરિરાજ ગોવર્ધનને પોતાની ડાબી હાથની આંગળી પર ધારણ કરીને ઇન્દ્રના કોપથી વ્રજવાસીઓ અને ગાયોનું રક્ષણ કર્યું હતું. આ એ જ દિવ્ય ભુજા છે.

વ્રજવાસીઓએ તે ભુજાની પૂજા શરૂ કરી. કોઈએ પણ પર્વત ખોદીને સ્વરૂપ બહાર લાવવાનો પ્રયત્ન ન કરવો જોઈએ, કારણ કે ભગવાન પોતાની ઇચ્છાથી જ દર્શન આપશે એવું માનવામાં આવ્યું. લગભગ ૬૯ વર્ષ સુધી વ્રજવાસીઓ આ ભુજાને દૂધથી અભિષેક કરતા, ભોગ ધરાવતા અને પૂજા કરતા રહ્યા. નાગપંચમીના દિવસે ત્યાં મેળો ભરાવા લાગ્યો.

વિક્રમ સંવત ૧૫૩૫માં વૈશાખ વદ એકાદશીના દિવસે એક અલૌકિક ઘટના બની. ગોવર્ધન નજીકના આણ્યોર ગામના સદ્દૂ પાંડેની હજારો ગાયોમાંથી એક “ધૂમર” નામની ગાય દરરોજ ત્રીજા પ્રહરે તે સ્થળે જતી જ્યાં શ્રી ગોવર્ધનનાથજીની ભુજાનું પ્રાકટ્ય થયું હતું. ત્યાં એક છિદ્રમાં તે પોતાના થણમાંથી દૂધની ધાર વહાવી પાછી ફરતી.

સદ્દૂ પાંડેને શંકા થઈ કે ગ્વાળો ગાયનું દૂધ કાઢી લે છે. એક દિવસ તે ગાય પાછળ ગયો અને જોયું કે ગાય ગોવર્ધન પર્વત પર એક સ્થળે ઉભી રહી અને તેના થણમાંથી દૂધ વહેવા લાગ્યું. નજીક જઈને જોયું તો તેને શ્રી ગોવર્ધનનાથજીના મુખારવિંદના દર્શન થયા.

તે જ દિવસે વૈશાખ વદ ૧૧, સંવત ૧૫૩૫ના રોજ છત્તીસગઢના ચંપારણ્યમાં શ્રી વલ્લભાચાર્ય મહાપ્રભુનું પ્રાકટ્ય થયું. શ્રી ગોવર્ધનનાથજીએ સદ્દૂ પાંડેને કહ્યું: “મારું નામ દેવદમન છે. મારા અન્ય નામ ઇન્દ્રદમન અને નાગદમન પણ છે.” ત્યારથી વ્રજવાસીઓ તેમને દેવદમન તરીકે ઓળખવા લાગ્યા.

સદ્દૂ પાંડેની પત્ની ભવાની અને પુત્રી નરો દરરોજ ધૂમર ગાયનું દૂધ દેવદમનજીને અર્પણ કરવા જતી.

વિક્રમ સંવત ૧૫૪૯ ફાગણ સુદ એકાદશી, ગુરુવારે શ્રી ગોવર્ધનનાથજીએ મહાપ્રભુ શ્રી વલ્લભાચાર્યજીને ઝારખંડમાં આજ્ઞા કરી:

“અમારું પ્રાકટ્ય ગોવર્ધનની કંદરામાં થયું છે. પહેલા ભુજા અને પછી મુખારવિંદ પ્રગટ થયું. હવે અમારી ઇચ્છા સંપૂર્ણ સ્વરૂપે પ્રગટ થવાની છે. તમે તાત્કાલિક વ્રજમાં પધારો અને અમારી સેવા પદ્ધતિ સ્થાપિત કરો.”

આ આજ્ઞા સાંભળીને મહાપ્રભુજી પોતાની યાત્રાનો માર્ગ બદલી વ્રજમાં ગોવર્ધન નજીક આણ્યોર ગામે પધાર્યા. તેઓ સદ્દૂ પાંડેના ઘરના આગળના ચબૂતરા પર બિરાજ્યા. તેમના અલૌકિક તેજથી પ્રભાવિત થઈ સદ્દૂ પાંડે અને તેમનો પરિવાર મહાપ્રભુજીના સેવક બન્યા.

બીજા દિવસે પ્રાતઃકાળે મહાપ્રભુજી સેવકો અને વ્રજવાસીઓ સાથે ગિરિરાજ પર શ્રીનાથજીના દર્શન માટે ગયા. હરિદાસવర్య ગિરિરાજજીને પ્રભુનું સ્વરૂપ માની દંડવત પ્રણામ કર્યા અને ધીમે ધીમે પર્વત પર ચડવા લાગ્યા.

જ્યારે સદ્દૂ પાંડે પ્રાકટ્યસ્થળ બતાવ્યું ત્યારે મહાપ્રભુજીના નેત્રોમાં આનંદાશ્રુ વહેવા લાગ્યા. એમ લાગ્યું કે વર્ષોનો વિરહ હવે સમાપ્ત થયો છે. અચાનક તેમણે જોયું કે મોરમુકુટ અને પીતાંબર ધારણ કરેલા શ્રીનાથજી તેમની સામે આવી રહ્યા છે. મહાપ્રભુજી દોડતા દોડતા પ્રભુ પાસે પહોંચ્યા અને બંને પરસ્પર આલિંગનમાં બંધાયા. આ અલૌકિક દૃશ્ય જોઈ વ્રજવાસીઓ ધન્ય થયા.

શ્રીનાથજીએ આજ્ઞા કરી:

“અહીં અમારું મંદિર સ્થાપિત કરો અને અમારી સેવા પદ્ધતિ શરૂ કરો.”

મહાપ્રભુજીએ નમ્રતાપૂર્વક કહ્યું:

“પ્રભુ! આપની આજ્ઞા શિરોમણિ સમાન છે.”

તત્કાળ ઘાસફૂસનું નાનું મંદિર બનાવવામાં આવ્યું અને તેમાં શ્રી ગોવર્ધનનાથજીને પધરાવવામાં આવ્યા. મહાપ્રભુજીએ મોરચંદ્રિકા યુક્ત મુકુટ અને ગુંજામાળાનો શ્રૃંગાર કર્યો. રામદાસ ચૌહાણને સેવા સોંપવામાં આવી.

પછી પૂર્ણમલ્લ ખત્રીએ વિશાળ મંદિરનું નિર્માણ કરાવ્યું. સંવત ૧૫૭૬ વૈશાખ સુદ ત્રીજ (અક્ષય તૃતીયા)ના દિવસે શ્રીનાથજી નવા મંદિરમાં પધાર્યા અને ભવ્ય પાટોત્સવ ઉજવાયો.

કુંભનદાસ સંગીત સેવા કરવા લાગ્યા અને કૃષ્ણદાસને અધિકારી બનાવાયા. પછી શ્રી ગુસાઈજી દ્વારા નવી સેવા વ્યવસ્થા સ્થાપિત થઈ, જે આજે પણ ચાલે છે.

પછી જ્યારે શ્રીનાથજી વ્રજમાંથી શ્રીનાથદ્વારા પધાર્યા ત્યારે સંવત ૧૭૨૮ ફાગણ વદ સાતમ, શનિવાર, ૨૦ ફેબ્રુઆરી ૧૬૭૨ના રોજ વર્તમાન નિજમંદિરમાં પધાર્યા. ત્યારથી સિંહાડ ગામ “શ્રીનાથદ્વારા” તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું.

આરંભમાં વ્રજવાસીઓ તેમને “દેવદમન” તરીકે ઓળખતા હતા. મહાપ્રભુ વલ્લભાચાર્યજીએ પ્રથમ શ્રૃંગાર કર્યા પછી તેમને “ગોપાલજી” નામ આપ્યું. તેથી ગોવર્ધનની તળેટીમાં આવેલ જતીપુરા ગામ “ગોપાલપુર” તરીકે ઓળખાતું હતું.

પછી શ્રી વિઠ્ઠલનાથજીએ નવી સેવા વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરતાં “શ્રી ગોવર્ધનનાથજી” નામ પ્રચલિત કર્યું. ત્યારબાદ ભાવુક ભક્તો પ્રેમથી તેમને “શ્રીનાથજી”, “શ્રીજી” અથવા “શ્રીજી બાવા” તરીકે સંબોધવા લાગ્યા.

“શ્રી” શબ્દ મહાલક્ષ્મી અને શ્રીરાધાજીને સૂચવે છે, જ્યારે “નાથ”નો અર્થ સ્વામી થાય છે. તેથી “શ્રીનાથજી” નામ અત્યંત પ્રાચીન અને ભાવસભર માનવામાં આવે છે.